लवणी फटका

Lavni Fatka

आजकालचे शिक्षण म्हणजे भलतीच सुधारीत आवृत्ती आहे. आताचे दुसरी तिसरीतले बाळ ज्या सफाईने इंग्लिश बोलते किंवा त्याच्या अभ्यासातल्या शंका विचारते, तशा प्रकारचे इंग्रजी आम्हांला इंटरव्युव्हला जाताना यायला लागले. आताची पिढी खूपच चुणचूणीत आहे यात वादच नाही. बर्‍याचदा त्यांनी विचारलेली शंका काय आहे हेच कळत नाही. पण आता मला जे काही थोडेफार इंग्लिश येते त्यात सर्वात मोठा वाटा आहे आम्हांला पाचवीत इंग्रजी विषय शिकवणार्‍या पाटीलसरांचा.
एकतर आताप्रमाणे पहिलीपासून आम्हांला इंग्रजी हा विषय नव्हता. त्याची ओळख पाचवीत गेल्यावर झाली. आणि तेही रीड धिस, लिसन धिस असे नाही, तर ए बी सी डी पासून. पाचवीची सहामाही परीक्षादेखील या इंग्रजीच्या मुळाक्षरांवर व्हायची. त्याला कारण म्हणजे चौथीपर्यंतचे आमचे शिक्षण जि. प. शाळेत झालेले. गावात चौथीपर्यंतच शाळा असल्याने पुढचे शिक्षण घ्यायचे असेल तर शाळा बदलायला लागायची. हायस्कुल दोन किलोमीटरवर होते. मग हायस्कुला जाणारी सिनीयर पोरं शायनिंग मारायला “आता पाचवीत आल्यावर बघा. घ्या लवणी फटके आणि लाल पावडर.” असे म्हणायची. ही लवणी फटका आणि लाल पावडरची काय भानगड आहे याची आम्हाला जरादेखील कल्पणा नव्हती. त्यासाठी पाचवीत जावे लागले.
हायस्कुलला गेल्यावर पहिल्या दिवशी प्रार्थनेला उभे राहिल्यावर शिक्षकांची फौज बघूनच गार झालो. आमच्या मराठी शाळेत पहिली ते चौथी सगळी मिळून जेवढी मुलं नव्हती तेवढे शिक्षक प्रार्थनेला स्टेजवर उभा राहिलेले. सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे प्रत्येक विषयाला नवीन शिक्षक! आमच्या पंचवीसएक विद्यार्थ्याचा पट (पहिली ते चौथी मिळून) असणार्‍या शाळेला तशी चैन परवडण्यासारखी नव्हती. आमचे भस्मे आणि पाटील गुरुजी मराठी म्हणा, गणित म्हणा, इतिहास असो किंवा भुगोल, सगळे विषय एकट्यानेच शिकवायचे. पण इथे मामला वेगळा होता.
बाकीचे सगळे ठीक आहे, पण लहानपणापासून इंग्रजीचा आम्हांला गंधच नव्हता. त्याची ओळख करून द्यायला आम्हांला सडपातळ बांध्याचे एक पाटीलसर होते. शाळेत रुळल्यावर लवणी फटका आणि लाल पावडर म्हणून ज्या गोष्टी प्रसिध्द होत्या त्या याच सरांमुळे हे कळले.
लाल रंग त्यांचा आवडता रंग असावा कारण स्टाफरुममधून येताना फळ्यावर लिहायला ते लाल खडू घेऊन यायचे. फळ्यावर जी पण काही लिखापडी व्हायची ती लाल खडूने व्हायची. विदयार्थ्यांना इंग्रजी शब्द पाठ करायला लावणे आणि जो पाठ करत नाही त्याचा खरपूस समाचार घेणे हा त्यांचा पूर्वीपासूनचा कायदा होता. ते वर्गात आले की पाठ करायला सांगितलेल्या शब्दांची उजळणी व्हायची आणि ज्याचे शब्द पाठ नसतील त्याला ते पुढं बोलवायचे.
नंतर नंतर त्यांचे हे वेळापत्रक आमच्या अंगवळणी पडले पण सुरवातीला काहीच कल्पना नव्हती. त्यावेळी झाडून सगळ्या शाळांचा पांढरा शर्ट आणि खाकी हाफ चड्डी असा युनिफॉर्म असायचा. पालकलोक फुलपॅन्टसारखी चैन दहावीच्या पुढे करु द्यायचे. त्यामुळे गुडघाच काय, मांडीच्या खालचा भाग सतत उघडाच असायचा. बर्‍याच उपद्व्यापी नगांचे गुडघे तर हेडलाईट फुटल्यावर समोरुन कार दिसेल तसे दिसायचे.
पाटीलसरांनी पुढं बोलवले की पोरगा बिचारा आधीच गोंधळलेल्या चेहर्‍यावर ‘बोंबलायला शब्दच पाठ होत नाहीत तर माझी काय चूक?’ हा प्रश्न घेऊन सर्वांसमोर यायचा. त्याला पाटीलसर सगळ्या वर्गाकडे तोंड करून उभा रहायला सांगायचे. ऑपरेशनच्या कॉटवर पडल्यावर आता पुढे काय होणार आहे अशी जशी पेशंटला कल्पणा नसते तशी अवस्था त्या पोराची व्हायची. मग ते सर त्याला तसाच उभा ठेऊन फळ्यावर जे काही लिहीले आहे ते डस्टरने न पुसता हाताने पुसायचे आणि पुढे काय होतंय हे समजायच्या आत वर्गात चटाक असा आवाज घुमायचा. गुडघ्याच्या बरोबर मागच्या बाजूला असणार्‍या पायाच्या लवणीत फटका बसायचा आणि पोरगा एका पायावर भांगडा करायचा.
माराची ही अनोखी पध्दत शोधून काढणारे पाटीलसर नुसते मारायचेच असे नाही. कधी कधी ते शंभरएक शब्द पाठ करायला द्यायचे आणि जो कोण स्वेच्छेने हे आव्हान स्वीकारेल आणि निभावूनही नेईल त्याला पाटीलसरांनी स्वत:च्या पैशानी आणलेला बॉलपेन बक्षिस मिळायचा.
मलाही लवणी फटक्याचा मोह बरेच दिवस होता. पण लवणी फटका बसला की दिवसा चांदण्या दिसतात असे बर्‍याचजणांचे मत पडल्याने पाटीलसरांकडून तो घेण्याच्या फंदात मी कधी पडलो नाही. त्याचा एकूणच पुढच्या आयुष्यात फायदा झाला, शाळेय जीवनात आगंतूक सामोरे आलेले अगम्य इंग्रजी आणि या पाटीलसरांच्या धसक्याने इंग्रजीशी कधीही पंगा घेतला नाही.


©विजय माने : हसरी उठाठेव
पुढील लेख वाचण्यासाठी खालील लिंकवर क्लिक करून फेसबुकवरील ‘हसरी उठाठेव’ हे पेज लाईक करा.

हसरी उठाठेव : विजय माने

Advertisements

बंड्या आणि शिक्षणमंत्री

Bandya AaNi Shikshanmantri

“शाळेचा शोध कुणी लावला?” हा प्रश्न माझ्या सहावीत जाणार्‍या बंड्याला सिनीयर केजीत गेल्यापासून भेडसावतो आहे. खेळणी, कार्टुन आणि छोट्या भीमच्या जगात सुखी असता असता इवल्याशा लहान जीवाच्या मागे हा शाळा नावाचा प्रकार कशासाठी असतो हा त्याचा रास्त प्रश्न आहे. शाळा एकवेळ परवडली पण ट्युशन? ह्या ट्युशनचा शोध ज्याने कुणी लावला असेल त्याला कुठेही गाठून चोपायला (शक्यतो गनिमी काव्याने) बंड्याबरोबरची गँग मागे पुढे पहाणार नाही. खरे म्हणजे ही चिमुकली मुले शाळा, ट्युशन आणि अभ्यास या विषयांवर जाम फ्रस्ट्रेट आहेत. त्यांना थोडे बोलते केले की लगेच सांगून टाकतात.
बरं, बंड्याच्या दिवसाची सुरवातही पहा, सकाळी सहाला बस हलणार. त्याआधी हा बसमध्ये बसला पाहिजे. या बाळगोपाळांना सकाळसकाळी झोपेतून उठवून तयार करणे म्हणजे एक चॅलेंज असते. अंघोळ करून कपडे घालून जाता जाता केसांवरून कंगवा फिरवतानाही त्यांची मान कलंडत असते एवढे ते झोपेच्या अधीन असतात. बंड्या तर बसमध्ये बसल्या बसल्याच पेंगायला लागतो.
याउलट शाळा सुटल्यावर तो जेव्हा परत येतो, तो शाळेतून आलाय की कुस्तीच्या आखाड्यातून अशी शंका येण्याइतपत त्याचा अवतार असतो. रोजच्यारोज कपडे मळवलेच पाहिजेत हा त्याचा नियम आहे. दोन मुलांची मारामारी झाल्यावर होतात तसे केस, पाठीवर विस्कटलेले दफ्तर आणि एका हाताने गोफण फिरवल्यासारखे शाळेचे आयकार्ड फिरवत घामाघुम होऊन आला की तो नॉर्मल आहे हे समजावे.
पहिलीची परीक्षा झाल्यावर बंड्या घरी आल्या आल्या म्हणाला होता “आता स्कुल बस झाले.” का म्हणून विचारल्यावर “आता एबीसीडी आणि इंग्लिश शिकलो की. वाचायला येते, लिहायलाही येते, मॅथ्सही माहित आहे, आता आणि अजून काय शिकायचे आहे?” हा त्याचा भाबडा प्रश्न होता.
लिहीण्याचा त्याला प्रचंड कंटाळा आहे. म्हणजे शाळेत शिक्षक लिहून देतात त्यावेळी हा लेकाचा काय करत असतो कुणास ठाऊक! घरी येऊन अमक्या क्लासचे मी नाही लिहीले म्हणून सांगतो. मग बायकोची धावपळ सुरु होते. वॉट्सअॅप इथे चांगल्या कामाला येते. आज शाळेत काय झाले असे त्या पालकांच्या गु्रपवर टाकले की कोणतरी पालक त्या तासाला शाळेत काय लिहून दिले आहे त्याचा फोटो घेऊन टाकतो आणि वेताळासारखी मागे लागून ही त्याला लिहायला लावते. त्याचा अभ्यास म्हणाल तर हाच. म्हणजे शाळेत झालेले सगळे पूर्ण आहे आणि स्वत:हून तो कधी पुस्तक घेऊन वाचत बसलाय हे मला त्याच्या बालपणापासून आठवत नाही.
अगदी परीक्षेतही जेवढ्यास तेवढेच लिहीतो. एखाद्या प्रश्नात कोणतीही दोन उत्तरे लिहा म्हणून सांगितले की हा दोन म्हणजे दोनच लिहील. एखादे चुकले तर बॅकअपला असावे म्हणून तिसरे लिहावे ही भानगड नाही. दोनच का लिहीलीस म्हणून ओरडले की तो ‘फक्त दोन’ असे लिहीलेला कंस दाखवतो.
हा अभ्यास सोडून मात्र बाकीच्या सगळ्या विषयात त्याला गती आहे. पोकेमॉनची नावे सांगा म्हणाले की लगेच चालू होईल. कबड्डी, फुटबॉल किंवा आयपीएल मधले विचारा लगेच सांगेल. कॅरम काढा, एकदा खेळायला बसल्यावर रात्री झोपायलादेखील तो उठू देणार नाही. तेच तुझे पाढे पाठ आहेत का म्हटल्यावर त्याला झोप येते. काहीतरी जबरदस्तीने वाचायला किंवा लिहायला दिल्यावर शास्त्रज्ञ जसे अतिश्रमामुळे सगळया शोधांचे पेपर आजुबाजूला पडलेले असतानाही त्यात झोपतात, तशी त्याची अवस्था होते.
प्रसंग पहिला : मी आपल्या शिक्षणमंत्र्याना ट्वीटरवर फॉलो करतो. म्हणजे मी अतिशय टेकसॅव्ही आहे अशातला प्रकार नाही. खूप पाऊस वगैरे पडल्यावर ते लगेच महाराष्ट्रातल्या सगळ्या शाळांना सुट्टी वगैरे देतात म्हणून. एकदा बाहेर धो धो पाऊस पडत असताना ट्वीटर पहात बसलो होतो. अगदी घरात बसलो असतानाही होडीत बसलो असल्याचा फील येत होता. बंड्या आता हमखास उद्या शाळेला सुट्टी असणार म्हणून खुश होता पण मंत्रीसाहेब काही सुट्टी देत नव्हते.
बाहेर पावसाचा धुमाकुळ चालू असताना मी मोबाईलमध्ये एवढा घुसून काय पहातोय याचे त्याला आश्चर्य वाटले. मी त्याला मोबाईल दाखवला. मी मंत्रीसाहेबांचे ट्वीट चेक करत होतो.
“कोण आहेत ते काका?” बंड्याचा अजून एक भाबडा प्रश्न.
“माहित नाहीत तुला?”
“नाही.”
मग मी त्याला सांगितले, “या काकांकडे एवढी पॉवर आहे की आज यांनी सांगितले की उद्या शाळेला सुट्टी, तर महाराष्ट्रातल्या सगळ्या शाळा उदया बंद!”
बंड्याच्या चेहर्‍यावर साहेबांबद्दल आदराची भावना आली.
“काय रे? भारी आहेत ना हे काका?”
“मग! एक नंबरच! माझ्याकडे जर अशी पॉवर असती तर पहिल्यांदा सगळ्या शाळा बंद करून मुलांना खेळायला सोडा अशी ऑर्डर सोडली असती.”

प्रसंग दुसरा : परवा एक संप होता. आजकाल संप एवढे झालेत की कारण लक्षात ठेवणे मुश्किल झाले आहे. सगळ्या मुंबई आणि ठाण्यातल्या शाळांना सुट्टया जाहीर झाल्या होत्या पण बंड्याच्या शाळेचा काही मेसेज येईना. बंड्या उद्या शाळेला जावे लागणार की काय म्हणून हवालदिल झालेला!
“पप्पा, त्या काकांनी तरी सुट्टी दिली आहे का ते बघा.”
ते काका म्हणजे ट्वीटरवाले शिक्षणमंत्री!
मी चेक केले तर तिथेही सुट्टी नव्हती. बंड्या अजून निराश झाला.
शेवटी झोपता झोपता मेसेज आला आणि तो सांगितल्यावर खुश होऊन बंड्याने हातातली वही भिरकावून दिली, “याला म्हणतात पॉवर. मी खूप शिकून शिक्षणमंत्री होणार. आणि एकदा का शिक्षणमंत्री झालो की सगळ्या शाळा पहिल्यांदा बंद करणार!”
“शाळा बंद करून काय करणार मग?”
“त्याठिकाणी फुटबॉल, क्रिकेटची आणि कबड्डीची प्रॅक्टिस सेंटर्स चालू करणार. सगळ्या मुलांना नुसते खेळा म्हणून सांगणार. खेळून भुक लागली की जेवायचे आणि पुन्हा ग्राऊंडवर पळायचे. काय मज्जा येईल. सगळी पोरं खुश होतील.”
कल्पनाशक्तीचा एक अचाट नमुना माझ्यासमोर दिवास्वप्न बघण्यात रंगला होता. मला त्याच्या कल्पनाशक्तीची मौजही वाटली आणि कारण काहीही असो, आमच्या बालपणासारखे त्यांना मनोसक्त खेळता येत नाही याची खंतही!


©विजय माने : हसरी उठाठेव
पुढील लेख वाचण्यासाठी खालील लिंकवर क्लिक करून फेसबुकवरील ‘हसरी उठाठेव’ हे पेज लाईक करा.

हसरी उठाठेव : विजय माने