तुझ्याविना # ३

CCD

प्रत्येक कंपनीच्या वेबपोर्टलवर टेलिफोन डायरेक्टरी, लोकांचे मेल आयडी, हजेरी याची जशी माहिती असते तशीच आमच्या वेबपोर्टलवरही होती. त्याशिवाय एक महत्वाची माहिती आमच्या वेबपोर्टलवर दिसायची आणि ती म्हणजे इलावियामधल्या प्रत्येकाचा वाढदिवस. ‘हॅपी बर्थडे’ या सदराखाली ज्याचा वाढदिवस आहे त्या सर्वांची नावे आणि डिवीजन असा टेबल असायचा. मग त्या लिस्टमधला कोण ओळखीचा असेल तर एका क्लिकमध्ये त्याला शुभेच्छा देता येत असत.
एकदिवशी मी आर्याचे नाव त्या लिस्टमध्ये पाहिले. आर्या देशमुख! तिचे आडनावदेखील देशमुखच होते याचा मी कधी विचारच केला नव्हता. एकंदरीत शुभशकुन होता! मी ट्रेनिंगमध्ये असताना तिच्या आडनावावर फोकस केले नव्हते. समोर साक्षात ती असताना आडनावाचा कोण विचार करेल? माझे काम तर अजून सोपे झाले होते. फक्त मधले नाव बदलायला ती तयार आहे का हे समजणे महत्वाचे होते. माझा विचार करण्याचा वेग सुर्यप्रकाशाच्या वेगापेक्षाही वाढलाय हे माझ्या लक्षात येत होते पण ती नुसती मैत्रीण असणेही माझ्यासाठी खूप स्पेशल होते. आयुष्यात आपल्याला समजून घ्यायला असे कुणीतरी खूप जवळचे असावे अशापैकीच ती होती.
तिचा बर्थडे म्हणजे तिच्याशी बोलण्याची ही चांगली संधी होती. ट्रेनिंगमध्ये मी तिच्याशी बोललो नव्हतो. पण ट्रेनिंग दरम्यान उत्तरे देताना किंवा एखाद्या गोष्टीबद्दलचे आपले काही मुद्दे पटवून सांगताना ती एवढी सुंदर बोलायची की ऐकतच रहावे असे वाटायचे. शिवाय बोलताना मानेवर रुळणारे तिचे मोकळे केस आणि वारंवार लयीत होणारी त्यांची हालचाल हे दृश्य मी जसेच्या तसे डोळ्यांत साठवले होते. कितीही विसरावे म्हटले तरी ते लक्षातून जात नव्हते.
ट्रेनिंग दरम्यान तिच्याशी बोललो नसलो तरी ती तुझ्याकडे थोड्या वेगळ्या नजरेने पहाते असे मला दोघातिघांकडून समजले होते. वेगळ्या म्हणजे थोडे स्पेशल. ऐकायला खूप बरे वाटलेले. मी ही एकदोनदा लक्ष ठेवले होते आणि तसे काहीसे मला जाणवलेही होते. मी तिच्याजवळून जाताना किंवा कॉफी पित बसल्यावर ती त्या अभ्यासू मुलांना घेऊन बरोबर आमच्या समोरच्या टेबलावर मी व्यवस्थित दिसेल अशी बसायची. म्हणजे मला तर तसे वाटायचे! कितीही चोरून पाहिले की मी तिच्याकडे पहातोय हे तिला कसे समजायचे हे कळायला मार्ग नव्हता. मग दोघांची नजरानजर झाली की आम्ही दोघेही वेगवेगळ्या दिशेला पहायचो, असे आठवड्यात बर्‍याचदा झाले होते. पण आपल्याला जी व्यक्ती आवडते तिच्याबद्दलच्या सगळ्याच गोष्टी स्पेशल वाटायला लागतात. आपल्या मनात असते तसाच रिसपॉन्स समोरून येतोय असे भासही होतात. कदाचित तसा काही प्रकार असेल म्हणून मी खूप सिरीयसली विचार केला नाही.
ट्रेनिंग संपल्यावर काही अतिउत्साही लोकांनी आमच्या नवीन जॉईन झालेल्या वीसजणांचा एक वॉट्सअॅप गु्रप केला होता. रोज त्यावर गुडमॉर्निंग, गुडनाईट यासारखे मेसेज येण्याशिवाय त्या गु्रपचा महत्वाचा एकच फायदा झाला. मला आर्याचा मोबाईल नंबर मिळाला. तो मी सेव्ह करून ठेवला आणि त्यापुढे जाऊन तिला तीनवेळा मेसेजही केला होता. एकदा दसर्‍याला, एकदा दिवाळीला आणि एकदा नवीन वर्षाच्या शुभेच्छा द्यायला. तीनही वेळा तिचे एकच उत्तर आले होते “सेम टू यू…” म्हणून!
यावेळी वाढदिवसाच्या शुभेच्छांचा मेसेज न करता मेल करुया असे मी ठरवले. तिला ते आवडले नाही तर ती माझ्याबद्दल काय विचार करेल याचा मी विचार करु लागलो. लिहू की नको लिहायला म्हणून थोडा गोंधळूनही गेलो. शेवटी काय व्हायचे आहे ते होऊ दे म्हणून मी मेल लिहायचे ठरवले. वाढदिवसाच्या शुभेच्छा दिलेल्या कुणाला आवडणार नाहीत? किमान ती रागावली तरी नसती याची मला खात्री वाटत होती.
बॅनर्जीचे लक्ष नाही याची संधी साधून मी मेल ड्राफ्ट केला.

प्रिय आर्या,

दोनच शब्दानंतर बराचवेळ थांबावे लागले. ‘प्रिय’ हा शब्द मला खटकत होता. जुजबी ओळख असताना प्रिय कसे लिहायचे असे वाटत होते पण नुसतेच आर्या असे लिहूनही चालण्यासारखे नव्हते. इमेल लिहीताना शक्यतो सिनीयर लोक चिडले असतील तर प्रिय वगैरे लिहीत नाहीत, थेट नाव लिहीतात आणि मेलवरच झाप झाप झापतात.

मेनी मेनी हॅपी रिटर्न्स ऑफ द डे! मे धिस स्पेशल डे ब्रिंग यू एंडलेस जॉय अॅन्ड टन्स ऑफ प्रेशियस मोमेंट्स! विशिंग यू अ व्हेरी हॅपी बर्थडे आर्या!!
बहुतेक तू मला विसरली नसावीस. तुझ्यासारख्या सुंदर मुलीला बर्थडे कसा विश करावा याची मला खरोखर कल्पना नाहीये. वास्तविक तुझ्यासारख्या मैत्रीणी असव्यात असे मला खूपदा वाटते.

खरे तर गर्लफ्रेंड असे लिहायला हात शिवशिवत होता पण त्याला मी आवरता घेतला. तिच्या वाढदिवसाला तसा उल्लेख करुन तिचा मूड घालवणे योग्य नव्हते. मी तो शब्द भविष्यात कधीतरी वापरायचा म्हणून राखून ठेवला.

मी शाळेत मुलींशी फारसा बोलत नव्हतो त्यामुळे त्यांच्याशी कसे वागावे तो अनुभव तसा कमीच! बर्‍याचदा मुली कधी कधी स्माईल द्यायच्या पण मी बुजरा असल्याने अशा गोष्टींचा कधी सिरीयस विचार केला नव्हता. असो!
तुला पुन्हा एकदा वाढदिवसाच्या खूप खूप शुभेच्छा आणि कधी भेटलीस तर चॉकलेट देशील अशी आशा करतो.

तिचा आणि माझा भेटायचा काही प्रश्नच नव्हता पण हे केवळ नौटंकी म्हणून लिहीलेले. मेलच्या शेवटी ता. क. लिहायला विसरलो नाही.

कृपया मेल आवडला नाही तर डिलीट करून टाक पण या मेलबद्दल एचआरला सांगू नकोस. नाहीतर वूमन हॅरसमेंटच्या नावाखाली मला कंपनीतून काढून टाकायचे ते!

मी हे वाक्य मात्र प्रामाणिकपणे (त्यापेक्षा भीतीने म्हणायला हरकत नाही) लिहीले होते. एकतर मेलवर तिची प्रतिक्रिया काय असेल याची कल्पना नव्हती. असा कधी प्रसंगच आला नसल्याने ढोबळ अंदाजदेखील बांधता येत नव्हता.
मेल पाठवण्याआधी मी खूपवेळा मेलचा ड्राफ्ट चेक केला. काहीही आक्षेपार्ह नसल्याचे पुन्हा पुन्हा पडताळले. एखाद्या सज्जन व्यक्तीने दुसर्‍या सज्जन व्यक्तीला त्याच्या वाढदिवसाच्या शुभेच्छा देण्यासाठीच हा मेल लिहीला असेल असे वाटत होते. आताच तर जॉब मिळालाय आणि लगेच नको या नसत्या उचापती कशाला करतोयस, असे एक मन म्हणाले आणि मी सर्व लिहीलेले सिलेक्ट करून डिलीट केले. पण मन रहावेना. कंट्रोल झेड मारून डिलीट केलेला ड्राफ्ट पुन्हा आणला. पाठवू की नको हे द्वंद्व मनात चालूच होते. शेवटी पाहूया काय होतेय म्हणून मी सेंड बटन दाबले.
लगेच तो ड्राफ्टमधला मेल सेंट फोल्डरमध्ये ट्रान्सफर झाला. म्हणजे एव्हाना तिच्या इनबॉक्समध्ये पोहोचला असेल या विचाराने थोडे घाबरायला झाले. माझा मेल वाचल्यावर तिचे काय उत्तर येते हे पहाण्यासाठी मी उतावीळ झालो होतो आणि काय आश्चर्य, लगेच तिच्या नावाचा एक मेल मला आलाही! मी तो पटकन उघडून वाचायला सुरवात केली.

हाय,

ही सिस्टीम जनरेटेड मेल आहे. कृपया या मेलला उत्तर देऊ नका. मी आज सुट्टीवर आहे त्यामुळे मला माझ्या मेल्स पहाता येणार नाहीत. मी उद्या ऑफिसमध्ये आल्यानंतर आपल्या मेलला रिप्लाय देईन. खूपच महत्वाचे काम असल्यास आपण मला खालील नंबरवर संपर्क करु शकता

…आणि तिने मेलच्या शेवटी असलेल्या डिजीटल साईनमध्ये मोबाईल नंबर दिला होता.

आर्या देशमुख.

असा ऑटोरिप्लाय आल्यावर मी कमालीचा निराश झालो. कुणी ऑफिसमध्ये नसेल तर असा ऑटोरिप्लाय चालू करून ठेवायची सोय बहुतेक मेल प्रोव्हयडर्स देतात. कुणी सुट्टी घेतली किंवा कंपनीच्या टूरवर असेल आणि त्याला मेल पहाणे जमणार नसेल तर असा ऑटोरिप्लाय सेट करतात. हा ऑटोरिप्लाय एकदा सेट केला की मेल पाठवणार्‍या त्या माणसाला वरीलप्रमाणे पटकन रिटर्न मेल जातो आणि त्याला समोरचा माणूस ऑफिसमध्ये नसल्याचे समजते. म्हणजे ती त्यादिवशी ऑफिसला आली नव्हती. कमीतकमी मला थँक्यू लिहीले असेल या भ्रमात मी होतो.
दुसर्‍यादिवशी ऑफिसमध्ये गेल्यावर मी मेलबॉक्स उघडला तसे मेल्स डाऊनलोड व्हायला चालू झाले. सगळ्यात वर आर्या देशमुखकडून आलेली मेल पाहिल्यावर तर डोक्यात गोड झिणझिण्याच आल्या. मी कामाच्या नादात कालचे मेल प्रकरण विसरूनच गेलो होतो. दिवसाची सुरवातच अशा गोड सरप्राईजने झाल्यावर बाकीच्या सार्‍या मेल्स सोडून मी लागलीच डबलक्लीक करून आर्याची मेल उघडली.

हाय समीर,

मी तुला अजूनतरी विसरलेले नाही. ट्रेनिंगचा पहिला दिवस कसा विसरेन मी?

म्हणजे माझा पोपट झाला होता तो दिवस!

तू दिलेल्या शुभेच्छांसाठी मनापासून आभारी आहे. अॅक्च्युली मी काल सुट्टीवर होते. घरी आईबाबांसोबत बर्थडे सेलिब्रेट केला. माझी भावंडेही आली होती बाहेरुन. मस्तपैकी केक कापला आणि बाहेर जेवायला गेलो. छान गेला कालचा दिवस.
इंजिनियरिंग सोडली तर माझी सगळी सुरवातीपासूनची शाळा गर्ल्स कॉन्वेंटच होती त्यामुळे मुलांशी संपर्क तसा कमीच होता. म्हणून तुझ्यासारख्या चांगल्या मुलांशी इंटरॅक्ट करायला आवडते मला! किप इन टच.

आर्या.

गे्रट! माझ्यासारख्या चांगल्या मुलांशी इंटरॅक्ट करायला आवडते हिला! हे ऐकून मी केवढा खुश झालो. यानंतर आमचा एकदोन लाईनचा मेल एक्सचेंज झाला.

वा! मग चॉकलेट्स आणली असशील ना?

अॅक्च्युली हो. थोडीच आणली होती. मित्रांना वाटून सगळी संपली.

तुझ्या फ्रेंडलिस्टमध्ये पाहून मोजूनच आणली असशील, पण आम्ही कशाला त्या यादीत असतोय हो ना?

नाही, नाही. तसे नाही. तू देखील मित्रच आहेस पण खरं सांगू का, तू मला विश करशील हा विचार मी केलाच नव्हता.

वाऊ! किती प्रॅक्टिकल होती ती! दुसर्‍याची मर्जी राखायला उगाच खोटे बोलणे नाही की काही नाही. आपल्याला आवडले! मध्येच बॅनर्जीने एका मॅटरसाठी बोलवल्यावर मी त्याच्याकडे जाऊन आलो. तेवढ्या वेळात तिचा अजून एक मेल आला होता.

तुला खरंच चॉकलेट्स हवी आहेत का?

म्हणजे काय! हे काय विचारणं झालं ? पण मला तुझ्याकडूनच हवीत.

आमच्याकडे एका डिवीजनमधून दुसर्‍या डिवीजनमध्ये आतल्या आत काही वस्तू, सामान, किंवा इतर काही पेपर्स देण्यासाठी इंटरनल मेल नावाचा एक प्रकार होता. ही त्याने पाठवून द्यायची म्हणून ही युक्ती! चॉकलेट तर नुसता बहाणा होता, भेटायचे तर तिलाच होते. अगदी चॉकलेट नसते दिले तरीही!

मग मला आज संध्याकाळी बरोबर सहाला सीसीडीत भेटशील? पण सहा म्हणजे सहाच. तू आला नाहीस तर एक संधी जाईल तुझी!

पोरी खरोखर दुष्ट असतात. त्यांना त्या काय बोलताहेत हे पक्के माहित असते! आणि आम्ही त्यांच्याशी थोडे तसे बोलायला गेलो की फ्लर्ट करतो असे म्हणतात!

मी अशी संधी कधीही दवडत नसतो. सी यू देअर देन…

मला वाटत नाही मी तिच्या समोर असताना तिच्याशी एवढे बोलू शकलो असतो. वास्तविक मेल किंवा मेसेजिंग मुलींशी पहिल्यांदा बोलण्यासाठी अगदी परफेक्ट साधन आहे. एकतर समोरासमोर नसल्यामुळे बोलायचे धाडस असते. शिवाय आपला व्यक्तिश: अपमान होत नाही. समजा मेल किंवा चॅटवर अपमान झालाच तर तिची माफी मागून ते डिलीट करून आपल्या कामाला लागता येते. याऊलट अनोळखी मुलीला डायरेक्ट भेटणे ही थोडी रिस्क असते. आधी काहीही संभाषण झालेले नसल्याने पुढे काय होईल याचा अंदाज नसतो. पण माझे तसे नव्हते. ट्रेनिंगच्या काळात आम्ही सात दिवस एकाच ट्रेनिंगरुममध्ये होतो आणि तेवढ्या अनुभवावारून आर्या माझ्याशी कठोर वागणार नाही याची मला खात्री होती. सर्वात महत्वाचे म्हणजे मला घाबरायची काहीच गरज नव्हती कारण सीसीडीमध्ये तिनेच मला बोलवले होते. काहीही म्हणा पण सीसीडी, मॅक्डी, पिझ्झा हट या जागा प्रेमात पडणार्‍यांसाठी खरोखर वरदान आहेत.
मी माझी सगळी ठरवलेली कामे चार वाजायच्या आत उरकली. बॅनर्जीला एका मिटींगसाठी नुकत्याच एक्सपोर्ट झालेल्या ऑर्डरची रिपोर्ट फाईल हवी होती. मी ती तयार ठेऊन महत्वाच्या पेपर्सवर वेगवेगळ्या रंगाच्या स्टीकी नोट्स लावल्या आणि त्यावर त्या पेपरवरचा कोणता मुद्दा पहायचा ते लिहून ठेवले. नाहीतर आयत्यावेळी तो घोळ घालत बसतो. सदरची मिटींग मी आणि श्रीयुत बॅनर्जी अशी दोघांदरम्यानच असल्याने त्यासाठी मी एक तास वेगळा काढला होता. दुसर्‍यांना काही महत्वाच्या कामानिमित्त ऑफिसमधून लवकर निघायचे आहे अशी नुसती शंका जरी आली तरी नको ती कामे काढून तो त्यांना लटकवून ठेवतो. आपल्या बाबतीत तसा कोणताही धोका पत्करायला नको म्हणून एकूणएक गोष्टींची मी आधीच सर्व तयारी केली होती.
मी फाईल उचलून बॅनर्जीबरोबरच्या मिटींगसाठी निघणार इतक्यात माझ्या इनबॉक्समध्ये आर. सुरेंद्रन नावाच्या कुणाचीतरी मेल आली. मी जगातल्या सुरेंद्रन नावाच्या कोणत्याही माणसाला ओळखत नव्हतो. पहिल्यांदा मी मेलचा विषय काय आहे ते तपासले. याक्षणाला एका सुंदर मुलीने आपणहून सीसीडीमध्ये सहा वाजता बोलवले असताना ‘फक्त चाळीस हजार भरा व फ्लॅट बुक करा,’ किंवा ‘तुम्ही तुमच्या रिटायरमेंटचे प्लानिंग केले आहे का?’ वगैरे मेल्स वाचण्यात मला काहीही इंटरेस्ट नव्हता. सुरेंद्रनच्या मेलचा विषय होता – तुम्ही पाठवलेले पॉवर सप्लाय चालत नसलेबाबत –
मी मेल उघडून वाचायला सुरवात केली. आर. सुरेंद्रन नावाच्या हैद्राबादच्या एका कस्टमरने ती मला लिहीली होती. सोबत बॅनर्जी आणि डिवीजनच्या व्हाईस प्रेसिडेंटना कॉपी मार्क केलेली. त्यांच्या कंपनीला आम्ही विकलेले पॉवर सप्लाय अचानक जळाल्यामुळे त्यांच्या कंपनीत प्रॉडक्शन लाईनवरच्या चार मशिन्स निकामी झाल्या होत्या. त्यांना आमच्याकडून ताबडतोब उत्तर आणि झालेल्या घटनेची पूर्ण चौकशी करून पुन्हा असे होऊ नये म्हणून जी काही तरतूद करायची होती, ते सांगण्यासाठी मुंबईवरून स्पेशल इंजिनियर हवा होता.
मी लगेच आमच्या हैद्राबाद ऑफिसला कॉल करून चौकशी केली तर त्यांना या घटनेबद्दल काहीच माहिती नव्हती. सुरेंद्रनने आमच्या हैद्राबाद ब्रँचच्या कुणालाही कॉल केला नव्हता. कस्टमर लोकांचा हा एक मोठा प्रॉब्लेम असतो. त्यांचा मित्र किंवा कुणी नातेवाईक मॅनेजमेंटमध्ये मोठ्या पदावर असेल तर लगेच त्यांना कॉल करतात किंवा मेल लिहीतात. घरातल्या फ्रीजचे साधे उहादरण घ्यायचे झाले तर फ्रीजच्या मागे असणारा पाणी साठवायचा ट्रे खराब झाला आणि तो बदलायचा असेल तरी डायरेक्ट व्हाईस प्रेसिडेंटला लिहीतील! मी आमच्या हैद्राबाद ब्रांचच्या इंजिनियरला साईटवर जाऊन नक्की काय झाले आहे ते पाहून एक रिपोर्ट बनवायला सांगितले. हे ठिकाण हैद्राबाद शहरापासून जवळजवळ तीस किलोमीटर अंतरावर होते. तरीही त्याने सुरेंद्रनशी फोनवर बोलून लगेच साडेपाचची अपॉईंटमेंट घेतली.
हा सगळा घोळ आजच व्हायचा होता. जे काही व्हायचे आहे ते सगळे साडेपाच पाऊणेसहाच्या आत उरकले जावे अशी मी मनोमन प्रार्थना करत होतो. म्हणजे मला सहाला सीसीडीत पोहोचता आले असते. बॅनर्जीबरोबरची मिटींग वेळेत आटपण्याची चिन्हे दिसत होती. मी पूर्ण केलेले काम आणि राहिलेले काम पूर्ण करायचा प्लान सांगितल्यावर तो माझ्यावर चांगलाच इंप्रेस झालेला वाटला.
मिटींग जवळजवळ संपलीच होती इतक्यात आमच्या हैद्राबादच्या इंजिनियरचा मला फोन आला. तो सुरेंद्रनच्या कंपनीत पोहोचला होता पण तिथे सुरेंद्रनचा पत्ता नव्हता. त्यांच्या ऑफिसमधल्या कुणालाच आमचे उडालेले पॉवर सप्लाय आणि सुरेंद्रन या दोघांचाही ठावठिकाणा नव्हता. थोडक्यात सुरेंद्रन सोडला तर आमच्या प्रॉडक्टविषयी तिथल्या कुणालाही माहिती नव्हती आणि तो फोन उचलत नव्हता. अवघ्या तासदोनतासात तो कुठे गायब झाला होता देव जाणे! काहीही झाले तरी त्याला भेटल्याशिवाय परत जाऊ नकोस असे मी आमच्या इंजिनियरला सांगितले आणि फोन कट करून तिथेच बाजूला ठेवला. मिटींगसाठी लॅबमधून आणलेल्या फाईल बॅनर्जीच्या टेबलवर तशाच पडून होत्या. त्या पुन्हा उचलून मी आतल्या बाजूस असणार्‍या रॅकमध्ये ठेवल्या.
मी माझे घड्याळ चेक केले. सहाला पाच मिनीटे कमी होती. सहा वाजता सीसीडीला पोहोचणे शक्यच नव्हते. अचानक बॅनर्जीच्या डोक्यात काहीतरी आले आणि त्याने मला पुन्हा डिस्कशनसाठी बोलवले. त्याला हैद्राबादच्या केसमध्ये नेमके काय झाले असण्याची शक्यता होती याची कल्पना हवी होती. आजच! जसा काही मी कायमचा कुठेतरी पळूनच जाणार होतो. मी पडलेल्या चेहर्‍याने त्याच्यापुढे जाऊन उभा राहिलो.
“बस. आता इथून पुढे ही साईट कशी हॅन्डल करायची याचा आपण विचार करुया.”
“सर आपण उद्या डिस्कस केले तर नाही का चालणार?”
“का?”
“मला निघायचे होते.”
“कुठे?”
“माझ्या कॉलेजच्या एका मित्राला पिक करायला जायचंय. तो मुंबईत पहिल्यांदाच येतोय.”
“मित्र की मैत्रीण?”
त्याच्या या प्रश्नावर मी चमकलोच.
“कॉलेचा मित्र, आर्य…न,” मी बोलता बोलता कसा अडखळलो ते समजले नाही. आयत्यावेळी आठवलेल्या त्या अनोळखी आर्यनचे मनातल्या मनात आभार मानले. “मी नाही गेलो तर तो मला स्टेशनवर शोधत बसेल.”
“बस आधी. आपण दहा पंधरा मिनीटांत संपवून टाकू.”
“मी हँग झालेल्या फोनसारखे डोके घेऊन त्याच्या समोरच्या खुर्चीत बसलो. त्याने मला हैद्राबादला सप्लाय केलेले मॉडेल्स, त्याची मॅन्युअल्स, कस्टमरची ऑर्डर डिटेल्स सारे विचारले आणि मी ही सगळे सांगून टाकले. डोक्यात आर्याबरोबरची सीसीडीतली फिसकटलेली मिटींग चालू होती. काही गरज नसताना पंधरावीस मिनीटे गेली.
“ठीकाय. तू जाऊ शकतोस आता.”
मी घड्याळात पाहिले. सव्वा सहा वाजले होते.
“तुझा मित्र स्टेशनवर आला असेल आता.” बॅनर्जीला माझ्या मित्राची बरीच चिंता लागून राहिली होती याचे मला आश्चर्य वाटले.
“हो जातोच.”
“काय आहे तिचे नाव? आर्या?”
त्याच्या तोंडून आर्याचे नाव ऐकताच मी जाग्यावरच थिजलो. काय बोलावे ते कळेना.
“आम्हांला वेडे बनवायचा प्रयत्न करु नकोस समीर. मी तुला आधीच सांगितले आहे, कोणत्याही वाईट गोष्टींच्या नादी लागू नकोस म्हणून. सुब्रतोकडे बघ, किती सिन्सियर आहे तो! आणि तू असा बेजबाबदारपणे वागतोयस. कामात अजिबात सिरीयसनेस नाही.”
एक गोष्ट चांगली झाली होती आणि ती म्हणजे ऑफिसमधले सगळेजण निघून गेले होते. तो माझ्यावर ओरडतोय हे ऐकायला आम्हां दोघांशिवाय तिथे कुणीच नव्हते. पण अचानक ह्याला काय झाले ते मला समजेना. थोड्यावेळापूर्वी तर माझ्या कामावर खुश होता. लगेच कामात सिरीयसनेस नाही म्हणजे काय! पाच मिनीटात एवढा फरक?
“मी तुला पुन्हा एकदा सांगतो, फक्त कामावर लक्ष असूदे तुझं. मुलींच्या नादी लागू नकोस. काहीही करायचं तुझं वय नाही अजून.”
“एका आवडणार्‍या मुलीची हरकत नसताना तिच्याबरोबर फिरायला जायला किती वय असावे लागते?” असे त्याला विचारावेसे वाटत होते. पण माझी नस त्याने पकडली होती. मुळात त्याला आर्याबद्दल समजलेच कसे या धक्क्यातून मी सावरलो नव्हतो. खाली मान घालून काहीही न बोलता त्याच्यासमोर तसाच उभा राहिलो.
नंतर मला क्लिक झाले. मी रॅकमध्ये फाईल ठेवायला लॅबमध्ये गेल्यावर माझा मोबाईल त्याच्या टेबलावर विसरला होता आणि नेमका तेव्हाच आर्याचा मेसेज आला होता. लोकांच्या खाजगी आयुष्यात डोकवायचे नसते हा साधा नियम त्याच्या स्वभावात नव्हता. यामुळे हा सगळा घोटाळा झाला होता. मी बॅनर्जीने वाचलेला आर्याचा तो मेसेज पाहिला.

सॉरी समीर, आज आपल्याला भेटता येणार नाही. माझ्या बॉसने मला स्टेशनवर ड्रॉप केले. आपण नंतर कधीतरी भेटूया. सो सॉरी!

या बॉसलोकांचे काही कळत नाही. सुंदर मुलींना लगेच लिफ्ट देतात आणि मुलांना थोडेसे चालण्याने आपण हार्टअॅटॅक कसा टाळू शकतो यावर लेक्चर! मी बॅनर्जीला यापुढे मुलींच्या नादी लागणार नाही असे खोटे वचन देऊन त्यादिवशी ऑफिसमधून निघालो. आर्यासारख्या मुलीने स्वत:हून भेटायला बोलवल्यावर नाही जाणे म्हणजे नेमके काय हे त्याला कितीही सांगितले तरी कळणार नव्हते. त्याच्यासाठी हे सगळे कल्पनेपलीकडचे होते. ऑफिसच्या वेळेत मेसेज करत जाऊ नकोस असे आर्याला सांगायचे मी ठरवले. पुन्हा बॅनर्जीच्या तावडीत सापडलो तर तो माझे काय करेल याचा नेम नव्हता.

क्रमश:

©विजय माने, ठाणे.

तुझ्याविना # २

2

इलाविया कॉर्प ही ट्रान्सफॉर्मर उद्योगातली चाळीस वर्षाची ख्यातनाम कंपनी होती. इलेक्ट्रिकल कॉईल्स आणि पॉवर सप्लाईज असा उल्लेख आला की पहिले नाव इलावियाचे यायचे. कंपनीचे पूर्ण भारतात जाळे होते. जवळजवळ सर्व राज्यांच्या राजधानीच्या शहरात कंपनीच्या शाखा होत्या. तिथे सेल्स आणि सर्व्हिसचे काम चालायचे. मुंबईत मटेरियल तयार व्हायचे आणि ते ऑर्डरनुसार मग सगळीकडे पाठवले जायचे. एकंदरीत कंपनी खूप छान होती. एकतर मला ‘रिसर्च अॅन्ड डेव्हलपमेंट’ मध्ये काम करायला मिळणार होते शिवाय इतर कंपन्यांच्या तुलनेत इथे सॅलरीही चांगली होती. म्हणून जेव्हा माझे कॅम्पस सिलेक्शन झाले त्यावेळी सगळ्या मुलांनी माझे अभिनंदन केले. सगळेजण इथे सिलेक्ट व्हायला आसूसले होते.
कंपनीने फक्त स्वत:च्या फायद्याचाच विचार करत नव्हती. त्यांच्या पॉलिसीमध्ये समाजासाठी खूप बांधिलक्या घालून घेतल्या होत्या. त्यापैकी एक म्हणजे कॅम्पस सिलेक्शन करून थेट कॉलेजमधूनच नवीन इंजिनियर्स घ्यायचे. नवीन विचारांच्या टॅलेंटला संधी देऊन कंपनी आणि इंजिनिअर या दोघांनाही फायदा होईल असा समन्वय साधायचा असे साधे सुत्र होते. त्यासाठी फायनल एक्झामआधी कंपनीचे एचआर आणि ट्रेनिंग सेंटरवाले आधिकारी वेगवेगळ्या कॉलेजमध्ये जाऊन तिथे एक्झाम आणि इंटरव्युव्ह घ्यायचे आणि मुलांचे सिलेक्शन व्हायचे. सिलेक्ट झालेल्या फायनल परिक्षेत मुलांना फर्स्ट क्लास मिळवण्याची सक्ती असयाची. फर्स्ट क्लास नाही मिळाला तर झालेले सिलेक्शन रद्द व्हायचे. सिलेक्ट झालेल्या मुलांना कंपनीकडून एक वर्षाची ट्रेनी इंजिनियर ही पोस्ट मिळायची. वर्षभर त्याचा परफॉर्मन्स पाहून जर तो खरोखर होतकरु असेल आणि त्याला घेण्याने कंपनीचा फायदा होण्यासारखे असेल तर ट्रेनीशिपचा अवधी संपल्याबरोबर लगेच त्याला परमनंट करत असत. म्हणून एकदा इथे सिलेक्ट झाले की नोकरीचा प्रश्न जवळजवळ सुटल्यासारखा असायचा. म्हणून सगळ्या मुलांना ही कंपनी हवी असायची.
एकदिवशी सकाळसकाळीच हे आधिकारी कोणतीही पूर्वसुचना न देता आमच्या पुण्याच्या कॉलेजमध्ये दाखल झाले. एका अर्थाने ते बरे झाले. मला सरप्राईज टेस्ट्स नेहमीच आवडत आलेल्या आहेत. जे काही व्हायचे असेल ते लगेच होऊन जाते. पण तेच आधी सांगितले की काही विचारायला नको. तोच तोच अभ्यास, त्याची पुन्हा पुन्हा तयारी करून मी तर बोअर होऊन जातो. त्या टेंशनमध्ये आपण ज्या परिक्षेत विचारल्या जाणार नाहीत अशा बर्‍याच गोष्टींचा अभ्यास करण्यात वेळ घालवतो. मी कितीतरी पेपर आदल्या दिवशी अभ्यास करून सोडवले आहेत. वास्तविक त्याचे एक साइंटिफिक सिक्रेट आहे, आज वाचलेल्या माहितीचा जवळजवळ ऐंशी टक्के भाग चोवीस तास आपल्या मेमरीत तसाच उपलब्ध असतो. त्यानंतर खूप गतीने तो आपण विसरत जातो. हे साइंटिफिक सिक्रेट जवळजवळ सगळ्या इंजिनियर लोकांना माहित आहे त्यामुळे ते जास्तीजास्त अभ्यास पेपराच्या आदल्या दिवशी करतात.
वर्षभर अभ्यास नसला केला तरी आदल्या दिवशी मात्र मी करायचोच. हा ताजा अभ्यास मला पेपर सोडवायला खूप मदत करायचा. एकदा पेपर हातात आला की मग तो भराभर उतरून काढायचो की डोक्यातली जड झालेली माहिती विसरायला मोकळा! एकदा ती माहिती पेपरावर उतरली की बात खतम. मग दुसर्‍या पेपरचे टेंशन घ्यायचे. पुन्हा झालेल्यावर चर्चा करायची नाही, हा नियम मी मला घालून घेतला होता. आमच्या वर्गात इमाने इतबारे वर्षभर अभ्यास करणारेही होते पण पेपराच्या आधी पुरेसा अभ्यास न केल्यामुळे त्यांना केटी लागलेल्या होत्या. त्यामुळे साधारण इंजिनियरला पेपराच्या आधीचा दिवस टाईमपास करणे अजिबात परवडत नाही. तो दिवस त्याच्या आयुष्यातला एक अतिशय महत्वाचा दिवस असतो.
सुरवातीला आम्हांला लेखी परिक्षा द्यायची होती. सोपी गणिते होती, चार पर्यायातून एक पर्याय निवडायचा होता. पण ती सोडवायला वेळ खूप कमी होता. शिवाय निगेटीव्ह मार्कींग सिस्टीम होती. म्हणजे एखादे उत्तर चुकीचे असेल तर तेवढे मार्क्स कमी व्हायचे. त्यामुळे थापा मारून उपयोग नव्हता. सगळ्यात महत्वाची गोष्ट म्हणजे तिथे इंटिग्रेशन वगैरे नाही हे पाहिल्यावर जीव भांड्यात पडला. इंटिग्रेशनने या प्रकाराने आमच्या सर्वांचा जीव काढला होता. त्यामानाने त्याचा सावत्र भाऊ डेरिवेटीव बरा होता. पण इंटिग्रेशन हे डेरिवेटीवच्या एकदम उलट असल्याने ते शिकताना माझे डेरिवेटीव ही विसरायला लागले. या इंटिग्रेशनने एवढा वैताग आणला होता की मी ते सोडवायला घेतले आणि पान भरून ते सोडवले की येणारे उत्तर हे विचारलेले मुळ उदाहरणच असायचे. शेवटी शेवटी त्या सापासारख्या दिसणार्‍या इंटिग्रेशनच्या चिन्हाची भीती वाटायला लागली. अभ्यासही असा होता, एक इंटिग्रेशन सोडवता सोडवता नाकी नऊ यायचे आणि आम्हांला डबल आणि ट्रिपल इंटिग्रेशन होते. पण चांगल्या मार्कांनी पास झाल्यावर त्याच्या तावडीतून एकदाचे सुटलो.
हा गणिताचा पेपर सोडवून झाल्यावर आम्हांला ‘ई-कॉमर्स’ या विषयावर एक निबंध लिहायला सांगण्यात आला. आम्ही त्याचे प्रकार, फायदे व उदाहरणे देऊन तो चांगल्यापैकी लिहीला. त्यानंतर आम्हांला लंचसाठी सुट्टी देण्यात आली आणि लंचनंतर एका क्लासरुममध्ये जमायला सांगितले. लंच करून आम्ही परत आलो तर तिथे परीक्षा दिलेले सर्वजण जमले होते. कंपनीचे आधिकारी निकाल जाहीर करायला तयार होते.
आमच्या कॉलेजमधल्या आठ मुलांनी ही टेस्ट क्लीअर केली होती आणि मी त्यातला एकजण होतो. आम्हा आठजणांना पुढची टेक्निकल टेस्ट द्यायची होती. माझी इलेक्ट्रॉनिक्स विषयांवर चांगलीच पकड असल्याने या टेक्निकल टेस्टचा काही प्रॉब्लेम नव्हता. पॉवर इलेक्ट्रॉनिक्स, मायक्रोकंट्रोलर किंवा इंटिग्रेटेड सर्किट्स काहीही विचारु देत, तो माझा प्रांत होता. त्यामुळे कसलीही चिंता नव्हती. आठमधून आम्ही पाचजण पुढे गेलो आणि इंटरव्युव्हनंतर तीनच उरले. विषेश म्हणजे मी ही त्यात होतो!
ही सगळी प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर मागच्याच वर्षी आमचा एक सिनियर आशिष इलावियासाठीच सिलेक्ट झाला होता हे मला समजले. मी त्याला पर्सनली ओळखत नसलो तरी चेहर्‍यावरून ओळखले असते. पण राहून राहून हे नाव कुठेतरी ऐकले आहे असे सतत वाटत होते. त्यावेळी आयटी सेक्टर बूममध्ये होता आणि माझ्याबरोबर इलावियामध्ये जे दोघे सिलेक्ट झाले होते, ते इलावियानंतर आलेल्या इन्फोसिसच्या टेस्टला बसून तिकडेही सिलेक्ट झाले. त्यांना आयटीमध्ये जायचे होते म्हणून त्यांनी इन्फोसिसला पसंती दिली आणि इलावियासाठी मी एकटाच उरलो. मला मॅन्युफॅक्चरिंग कंपनीत काम करायचे होते आणि इलावियापेक्षा दुसरी चांगली संधी मिळाली नसती म्हणून माझा निर्णय पक्का होता.
इलावियाचा इंडियन मार्केटमध्ये चांगला शेअर होता एवढेच नाही तर त्यांच्या प्रॉडक्टसाठी लोक मागेल तेवढे पैसे देत होते. कंपनी प्रॉडक्ट क्वालिटीबाबत एवढी जागरुक होती की त्याच्याशी संबंधित काहीही प्रॉब्लेम येऊन प्रॉडक्टमध्ये बिघाड आला तर कस्टमरला काहीही प्रश्न न विचारता फ्री रिप्लेसमेंट द्यायची पॉलिसी होती. कस्टमर काय म्हणतोय तो मुद्दा पहिला आणि बाकीचे नंतर असे असल्याने कंपनीने सर्वत्र विश्वास संपादन केला होता.
ठाण्याजवळच असलेल्या मुलुंडमध्ये कंपनीचे हेड ऑफिस आणि चार डिव्हीजन होते. ट्रान्सफॉर्मर, स्विचगिअर, वॉटरपंप्स आणि कॉर्पोरेट. माझे सिलेक्शन ट्रान्सफॉर्मर डिवीजनसाठी झाले होते. खूप उच्च प्रतीचे ट्रान्सफॉर्मर आणि पॉवर सप्लाय हे आमचे मुख्य प्रॉडक्ट होते. त्यात माझा रोल असिस्टंट प्रॉडक्ट डिझाईनर म्हणून होता. पॉवर सप्लायमध्ये लागणारे सर्किट डिझाईन करून त्याचे प्रॉडक्टमध्ये फायनल टेस्टिंग करेपर्यंत आमचे काम होते. तसे संपूर्ण प्रॉडक्ट डिझाईन करायला स्वतंत्र डिझाईन टीम होती. ते प्रॉडक्ट कसे दिसायला हवे, कोणता पार्ट कोणत्या ठिकाणी जोडायला हवा, वर लावलेले स्टीकर कसे आकर्षक आणि माहितीयुक्त हवे या सर्व गोष्टींचा विचार करून ते डिझाईनिंग करत असत. आम्ही डिझाईन केलेले पार्ट्स हे बाहेरून न दिसता प्रॉडक्टच्या आत बसवलेले असत.
प्रॉडक्ट कसे हवे याचा सर्व्हे करायला एक टीम होती. ते ठिकठिकाणी जाऊन सर्व्हे करत आणि प्रॉडक्टमध्ये कशाप्रकारे सुधारणा करता येईल किंवा कोणते नवीन प्रॉडक्ट बनवायचे हे मार्केटिंग टीमला सांगत असत. मग मार्केटिंग टीम मागणीनुसार पुढे काय करायचे ठरवत असे. प्रॉडक्ट बनवायचे असेल तर मार्केटिंग आणि आमच्या वरचेवर मिंटींग होऊन त्यातून नवीन प्रॉडक्ट जन्मास येई. एकदा ते प्रॉडक्ट तयार झाले की एखाद्या मोठ्या कार्यक्रमात त्याचे लाँच होई. मग ऑर्डरप्रमाणे ते पाठवले जाई. आमच्या चॅनल पार्टनरना प्रॉडक्टचे ट्रेनिंग द्यायला मात्र आम्हांला जावे लागत असे. कुठल्याही प्रॉडक्टचा जन्म ते कस्टमरपर्यंतचा प्रवास साधारणपणे हा असा असतो.

कंपनी जॉईन केल्यावर सुरवातीचा आठवडा ट्रेनिंगचा होता. त्यात खूप सार्‍या गोष्टी होत्या. अगदी कस्टमरशी कसे वागावे इथपासून कंपनीच्या शॉपफ्लोअरवर काम करणार्‍या कामगाराची मानसिकता समजून घेऊन त्याच्याकडून हवे तसे प्रॉडक्शन काढून घेणे वगैरे. स्वत:ची कॉलनी नसल्याने कंपनीने आम्हा नवीन जॉईन झालेल्या लोकांसाठी दोन आठवड्यांसाठी हॉटेल बुक केले होते. त्यानंतर प्रत्येकाने रहायची व्यवस्था स्वत: पहायची होती. माझा कुणीही मित्र किंवा नातेवाईक मुंबईत नव्हता. त्यामुळे माझ्यासाठी रहायची व्यवस्था पहाणे हे थोडे अवघड काम होते. तरीही ट्रेनिंगच्या काळात दिल्लीवरून आलेल्या तिघांशी माझी ओळख झाली आणि अगदीच कुठे जागा मिळाली नाही तर आपण चौघेजण अॅडजस्ट करून राहू असे ते म्हणाले होते.
डोक्यातल्या ‘रहायच्या व्यवस्थेचा प्रश्न’ हा एक विषय सोडला तर एकंदरीत ट्रेनिंग चांगले होते. ट्रेनर्सनी इलाविया कोणकोणत्या बिझनेसमध्ये आहे इथपासून सुरवात करून, कंपनीची समाजाशी बांधिलकी, निसर्गासाठी करत असलेले अनोखे प्रोजेक्ट्स, कंपनीचे नियम, कंपनीच्या आवारात कोणत्या गोष्टी कराव्यात, कोणत्या गोष्टी टाळाव्यात या सगळ्या गोष्टींचे ट्रेनिंग दिले. नैतिकतेच्या बाबतीत कंपनीचे काटेकोर नियम होते. ते तोडलेले अजिबात चालत नसे. काहीही झाले तरी कोणत्याही प्रकारे सरकारचा टॅक्स बुडता कामा नये अशी थेट डायरेक्टर साहेबांची सर्वांना सूचना होती. एकुणएक व्यव्हार पारदर्शक असला पाहिजे अशी सर्वांना सक्त ताकीद होती. त्यात कसलाही बेजबाबदारपणा खपवून घेतला जाणार नाही हे ट्रेनिंगमध्येच सर्वांच्या मनात कोरले गेले पाहिजे असा त्यांचा आग्रह होता.
वेगवेगळ्या बिझनेसनुसार प्रत्येक डिवीजनसाठी कॉर्पोरेटच्या काही गाईडलाईन्स होत्या. त्या व्यवस्थित पाळल्या जाताहेत की नाही हे तपासायला स्वतंत्र ऑडिट टीम होत्या. रोजच्या व्यव्हारात नियम डावलून कोणतेही शॉर्टकट्स घेतले जात नाहीत हे वरचेवर तपासले जाई.
माझ्यासाठी म्हणाल तर हे ट्रेनिंग दुसर्‍या एका खास कारणासाठी फायदेशीर ठरले. स्विचगिअर डिव्हीजनमध्ये सिलेक्ट झालेल्या एका अप्रतिम सौंदर्याला एक आठवडा रोजच्या रोज पहाता आले. आमच्या बरोबर इलावियामध्ये सिलेक्ट झालेली ती एकुलती एक इंजिनिअर मुलगी होती. नेहमी पहिल्या रांगेत बसायची. आम्ही सर्वजण तिच्याकडेच पहात रहायचो. दोनतीन पुस्तकी किडे सोडले तर आम्ही तो आठवडा ट्रेनिंगबरोबर तिच्याकडे पहाण्यात घालवला. पुस्तकी किडे तर तिच्या बाजूला बसूनही समोर पहायचे. वास्तविक ते नॉर्मल लोक नव्हतेच. कोणत्याही सुंदर मुलीकडे लक्ष जाणे ही गोष्ट नॉर्मल या प्रकारात मोडते. ती मुलगी बाजूला बसलेली असताना समोर लक्ष न लागणे ही तर त्याहूनही नॉर्मल गोष्ट! पण हे लेकाचे असे, काय बोलणार! असे बावळे लोक तर मुलींनाही आवडत नाहीत.
ट्रेनिंगसाठी आलेल्या वीसजणांना मी चांगलाच लक्षात राहिलो होतो. त्याला माझा बावळटपणा कारणीभूत होता. ट्रेनिंगच्या पहिल्याचदिवशी आम्हाला एका ट्रेनिंगरुममध्ये बसायला सांगितले. ट्रेनर मुंबईच्या ट्राफिकमध्ये अडकल्याने आम्हाला अर्धा तास वाट पहावी लागेल असे सांगण्यात आले. तोपर्यंत वेळ घालवण्यासाठी आम्हांला चहा बिस्किटे देण्यात आली. दरम्यान आम्ही एकमेकांची ओळख करून घेतली. अर्धा तास उलटला तरी ट्रेनर येण्याचे चिन्ह दिसेना. आम्ही पुन्हा ट्रेनिंगरुममध्ये आमच्या जागेवर येऊन बसलो. पाऊणतास झाला असेल, खाडकन दरवाजा उघडला आणि गडबडीत रुमालाने कपाळावरचा घाम टिपत ट्रेनर आत आले.
जसे अचानक ते आत आले तसे पटकन आम्ही उठून उभा राहिलो आणि सर्वांनी त्यांना गुडमॉर्निंगने ग्रीट केले.
“वेरी गुडमॉर्निंग गाईज…” हातातले एक कसलेतरी पुस्तक टेबलावर ठेऊन स्मितहास्य करत त्यांनी आमच्याकडे नजर टाकली आणि पहिल्या रांगेतल्या मुलीवर नजर पडताच, “अॅन्ड ब्युटीफुल लेडी.” असे म्हणून त्यांनी आपले वाक्य पूर्ण केले. तिचा चेहरा समोरून दिसत नसला तरी तिच्या एकटीसाठी ‘ब्युटीफुल लेडी’ असा उल्लेख केल्याने लाजेने गोर्‍यामोर्‍या झालेल्या तिच्या चेहर्‍यावरची लाली माझ्या नजरेतून सुटली नाही. पोरी खरंच लाजल्या की जाम क्युट दिसतात.
ट्रेनरनी लेट आल्याबद्दल पहिल्यांदा सर्वांची माफी मागितली आणि सर्वांना बसून घ्या असा हातानेच सिग्नल दिला. माझ्याशिवाय सगळेजण खुर्चीत बसले आणि मी कसा कोण जाणे, अचानक धडपडून पडलो. पडलो ते ठीक होते पण मोठा आवाज झाला. खाली बसताना माझे लक्ष खुर्चीवर नव्हते. पहिल्या रांगेतल्या तिच्याकडे पहातच खाली बसत होतो. बसायला पिक्चर थियेटरमध्ये असतात तशा आरामखुर्च्या होत्या. उठून उभा राहिल्यावर त्या आपोआप फोल्ड व्हायच्या. मी उठल्यावर ती तशीच फोल्ड झालेली. तिचा बेस नीट करून बसायचे होते पण बसण्यावर लक्ष नसल्याने मी तसाच बसलो आणि माझी फजिती झाली. मी धांदरटासारखा अशा अवस्थेत पडलो होतो की सर्वजण हसायला लागले.
मला खूप लाजल्यासारखे झाले. सर्वांसमोर अशा प्रकारचा अपमान झाल्यावर काय होते, ते अनुभवल्याशिवाय कळत नाही. मला धड उठताही येईना. अजिबात वेळ न घालवता लगेच तिथून बाहेर पडावे असे मन म्हणू लागले. निदान इथे जमलेल्या वीसजणांना तरी आपला चेहरा दाखवू नये असे वाटत होते. पण काहीतरी गडबड झाल्याचे ट्रेनरच्या लक्षात आल्यावर ते धावतच माझ्याकडे आले. मला हात देऊन त्यांनी उठवले, खुर्चीचा बेस नीट करून त्यात मला बसवले आणि पाणी प्यायला दिले. सगळ्यांना शांत रहा असे सांगून त्यांनी इलावियामध्ये त्यांच्याबरोबर घडलेला किस्सा सांगितला. शिवाय असा काही संकटाचा प्रसंग कुणावर आलाच तर त्याच्यावर न हसता समोरच्याला पटकन मदत करायला हवी असा संदेश त्यांनी सर्वांना दिला.
पहिल्याच दिवशी वॉशरुमच्या पारदर्शक काचेला डोके आपटून त्यांच्या कपाळावर तीन टाके पडले होते. वॉशरुमच्या दरवाजाची काच एवढी पारदर्शक होती की मुळात तिथे काच आहे हे लक्षात न आल्याने त्यांच्यावर तो प्रसंग ओढवला होता. त्यावर खूप वर्षे लोटली होती. इलावियाचे ते परमनंट ट्रेनर होते पण कपाळावरच्या तीन टाक्यांची खूण तशीच होती, ती त्यांनी सर्वांना दाखवली. त्यांची गोष्ट ऐकल्यावर जरा बरे वाटले. अशा प्रसंगात एकटाच असेल तर आपणच आपल्याला बावळट वाटायला लागतो पण तसे नव्हते. त्यानंतर सर्वांचे इंट्रोडक्शन झाले. त्यावेळी मी सांगितलेले माझे नाव कुणीही विसरणार नाही याची मला खात्री होती. तशी चोख व्यवस्था मी करूनच ठेवली होती. या सगळ्या घोळात पहिल्या रांगेत बसलेलीचे नाव आर्या आहे हे समजले. हे नाव माझे पुढचे सगळे आयुष्य बदलून टाकणार आहे याची त्यावेळी मला पुसटशीही कल्पणा नव्हती.

क्रमश:

©विजय माने, ठाणे.

तुझ्याविना # १

t

टाईमऑफिस समोरच्या रिकाम्या बेंंचवर बसून मी घड्याळात नऊ वाजायची वाट पहात बसलो होतो. कंपनी जॉईन केल्यानंतर एका आठवड्याच्या इंडक्शन प्रोग्रामनंतर मी माझ्या नेहमीच्या शिफ्ट टायमिंगला सकाळी सात वाजता आलो होतो. टाईमऑफिसमध्ये इंडक्शन संपल्याचे सांगितले. त्यानंतर त्यांनी खूप सार्‍या फॉर्मवर सह्या घेतल्या, मला नवीन आयकार्ड दिले आणि मला ‘रिसर्च अॅन्ड डेव्हलपमेंट’ या डिपार्टमेंटमध्ये जायचे आहे ही माहिती दिली. वास्तविक आमचा प्लांट पहिल्या शिफ्टला सकाळी सातलाच सुरू होतो पण ज्या डिपार्टमेंटमध्ये मी जाणार होतो ते जनरल शिफ्टमध्ये असल्याने मला नऊ वाजेपर्यंत वाट पहावी लागणार होती. शिवाय दुसर्‍या दिवशीपासून मला सातला न येता नऊ वाजता यायचे होते हे समजले.
वास्तविक मला त्यांनी टाईमऑफिसमध्येच थांबायला सांगितले होते पण तिथल्या सोफ्यावर बसल्यावर जो आत येईल तो माझ्याकडे मी बावळट असल्यासारखा पहात होता. त्यांच्या तशा पहाण्याने मला अवघडल्यासारखे झाले होते. म्हणून मी टाईमऑफिसच्या बाहेर असलेल्या रिकाम्या बाकांवर बसून अवतीभोवती पहात होतो.
नुकतेच मिळालेले आयकार्ड मी टाईममशीनवर फ्लॅश केले, मशिनवरचा हिरवा दिवा लागला आणि डिस्प्लेवर माझा नंबर चमकला. असे कार्ड मिळावे म्हणून कॉलेजमध्ये असताना जीवाचा आटापिटा केलेला आठवला. परीक्षेच्या काळात तर अभ्यासाच्या टेन्शनने खोलीत कोंडून घेतले होते. एकतर कॅम्पस सिलेक्शन झालेले. परीक्षेत फेल झालो तर त्या सिलेक्शनचा काहीही उपयोग नव्हता. म्हणून आलेली एक्झाम फर्स्ट क्लासनेच पास व्हायला हवी हे प्रेशर होते. पण ते मी यशस्वीरित्या पार केले.
आजुबाजूला मोठमोठया मशिन्स आवाज करत होत्या. सामान वाहून नेणार्‍या पिवळ्या रंगाच्या फोर्कलिफ्ट मधूनच धावत होत्या. निळा ड्रेस आणि हेल्मेट घालून काम करणारे कामगार प्रोग्राम केल्याप्रमाणे शांतपणे काम करत होते. धातुच्या प्लेट्स कापणारी मशीन ठराविक वेळाने प्लेट पंचिंगचा आवाज करत होती. ठिकठिकाणी सेफ्टी, आगीपासून संरक्षण, सुरक्षित काम करण्याच्या पद्धती यासारखे अनेक तक्ते पिलर्सवर लटकवलेले दिसत होते.
तयार झालेले मटेरियल घेऊन फोर्कलिफ्ट स्टोअर्सकडे जात होत्या. तिथे बॉक्सपॅक केलेले सामान डिस्पॅचसाठी व्यवस्थित रचून तयार होते. वातावरणात नेलपॉलिशसारखा गंध भरून राहिला होता. ओव्हरहेड क्रेन्स आपोआप इकडेतिकडे सरकल्यासारखे वाटत होते. त्याला कोण ऑपरेट करत आहे हे समजत नव्हते. आजुबाजुला वॉशरुमला जाणारे लोक माझ्या कुतुहलमिश्रित चेहर्‍याकडे पहात होते. इंजिनिअरिंगनंतर हा माझा पहिलाच जॉब असल्याने एवढ्या मोठ्या कंपनीचा माहोल माझ्यासाठी एकदमच नवीन होता.

घड्याळात नऊला पाच मिनीटे कमी असताना एका विचित्र माणसाने टाईममशिनवर त्याचे आयकार्ड फ्लॅश केले. माझी नजर आपोआपच त्याच्याकडे गेली. कुणाचीही नजर जाईल असाच तो वाटत होता. थोडासा बुटका, अंगाने जाड, दाट भुवया असलेला हा माणूस टिपीकल सरकारी ऑफिसमधल्या कामचोर आधिकार्‍यासारखा वाटत होता. रंग काळा आणि डोक्यावर पडलेले टक्कल इंडस्ट्रिचा अनुभव दाखवित होते.
त्याने क्रीम कलरचा सुमार डगळा शर्ट घातला होता. इनशर्ट करण्याची नवीन पद्धतही अशी होती, पुढच्या डाव्या बाजूचा शर्ट इन होता तर मागच्या बाजुचा तसाच ओपन सोडला होता. पॅन्टचा रंग कोणे एके काळी तपकिरी असावा. पॅन्टची उंची पायात घातलेले सॉक्स व्यवस्थित दिसतील अशा बेताने ठेवली होती. त्यात भर म्हणून की काय, पॅन्टचे तुटलेले एक बक्कल चालताना प्रत्येक पावलागणिक वर खाली होत होते. त्या माणसाला कशाचीही तमा नव्हती. तो निवांतपणे जड बॅग पाठीवर घेऊन चालला होता.
एवढ्या मोठ्या कंपनीत काम करणारा हा माणूस असा कसा रहात असेल या विचाराने मला विषेश वाटले. नऊ वाजले आणि मला टाईमऑफिसमधून तुमच्या डिपार्टमेंटमध्ये जा असे सांगण्यात आल्यावर मी माझ्या ऑफिसच्या शोधाला लागलो. ते तिसर्‍या मजल्यावर होते.
लिफ्टने तिसर्‍या मजल्यावर आलो. काचेचा दरवाजा उघडून कॉरिडॉरमध्ये आत घुसताच थंड एसीची हवा जाणवली. कॉरिडॉरमध्ये वेगवेगळ्या डिपार्टमेंटची नावे लटकवली होती. मी माझ्या ‘रिसर्च अॅन्ड डेव्हलपमेंट’ या बोर्डजवळ आलो. दरवाजाला पुन्हा तसाच स्मार्टकार्ड रीडर लावला होता. हळूच दरवाजा ढकलून पाहिला पण तो बंद होता. काचेच्या दरवाजातून आत पाहिले तर कोणतरी बसलेले दिसत होते.
मी दरवाजा वाजवला तर आतून “कोण आहे रे तिकडे? जरा बघ कोण दरवाजा वाजवतोय ते?” असा आवाज आला. मी सावरून उभा राहिलो. दुसर्‍या क्षणाला एका स्मार्ट दिसणार्‍या माणसाने दरवाजा उघडला आणि मी उडालोच. मघाशी टाईमऑफिसजवळ मी जो माणूस पाहिला होता तो समोरच्या खुर्चीवर इडली सांबारावर ताव मारत बसला होता. प्लास्टिकच्या कपात ओतलेले सांबार खाली ठेवलेल्या पेपरावर सांडले होते. एकूण टेबलच खूप सार्‍या पेपरांनी भरलेले होते.
मी डिपार्टमेंटच्या आत गेल्यावर त्याने मला हातानेच समोरच्या खुर्चीवर बस म्हणून सांगितले. मी निमुटपणे त्याच्या समोरच्या खुर्चीवर बसलो. खाताना तोंडाचा होत असलेला आवाजाचे त्याला काही वाटत नव्हते. तो आवाज येत असताना काहीच होत नाही असे समजून मख्खासारखे बसून रहायला मला खूप कष्ट घ्यावे लागत होते. ज्याने मला आत घेतले तो माणूस आमच्या दोघांकडे दुर्लक्ष करत दुसर्‍या खुर्चीवर बसून काहीतरी लिहीण्यात मग्न होता. बॉस नाष्ता झाल्यावर मला तसेच बसायला सांगून हात धुवायला पळाला. तो परत आल्यावर मी पटकन उभा राहिलो. स्वत:च्या ओळखीवर अजिबात वेळ न दवडता त्याने त्या स्मार्ट असिस्टंची ओळख करून दिली, “हा मल्लू. आणि मल्लू, ह्याला आपले नियम सांग आणि काहीतरी काम दे. हा मोकळा बसलेला दिसता कामा नये.”
मल्लूने आज्ञेचे पालन केले व मला आतल्या बाजुस असलेल्या लॅबमध्ये चलायला सांगितले. मला बॉसचे नावही माहित नव्हते म्हणून मी विचारले, “सर तुमचे नाव?”
“बॅनर्जी. पी. के. बॅनर्जी. मी सिनीयर मॅनेजर आहे आणि या डिपार्टमेंटचा हेड.” जेम्स बॉन्ड स्टायलित बॉसने माहिती सांगितली.
“मी समीर देशमुख.” शेकहॅन्ड करावा म्हणून मी माझा हात पुढे केला पण त्याला त्यात इंटरेस्ट नव्हता. त्याऐवजी त्याने खिशात हात घालून रुमाल काढला, तोंड पुसले आणि पुन्हा खिशात ठेवला.
“मला माहित आहे. टाईम ऑफिसरने मला सांगितले आहे. बाय द वे तू इलेक्ट्रॉनिक्स आहेस ना?”
“हो सर.”
“मग लॅबमध्ये जा आणि काहीतरी कामाचे शिक. टाईमपास करु नकोस.”
“यस सर.”
आत जाऊन पहातोय तर आतले सगळेजण माझी वाटच पहात बसले होते. लॅबमध्ये व्यवस्थित टेबले मांडलेली होती आणि सगळ्या ठिकाणी कुणीतरी बसलेले होते. मला जे दोन मोकळे टेबल दिसले, त्यातल्या एकावर मी माझी बॅग ठेवली. नवीन असल्याने मला सगळ्यांनी गराडाच घातला. नाव, कॉलेज वगैरे माहिती विचारली. सर्वांनी त्यांची ओळख सांगितली. बरेचजण कॉम्प्युटरवर प्रोग्राम लिहीत बसले होते, त्यांचीही मला ओळख करून देण्यात आली. ते बिचारे कशाचातरी प्रोग्राम लिहीण्यात हरवले होते. त्यांना बॉसने बहुतेक भरपूर काम दिले असावे.
मी माझ्या टेबलवर बसल्या बसल्या लॅबमध्ये नजर टाकली. एकदम झकास होती. आम्हांला प्रॅक्टिकलला हातदेखील लावायला न मिळालेले मटेरियल इथे रोजच्या कामासाठी होते. ऑसिलोस्कोप्स, फंक्शन जनरेटर्स, पॉवर सप्लाय, काय नव्हते तिथे? डिझायनर्स त्यांची प्रॉडक्ट प्रोटोटाईप घेऊन चेक करण्यात मग्न होते. हॉस्पिटलमध्ये मॉनिटवर वेव्ज दिसतात तशा त्यांच्या टेस्टिंगमध्ये दिसत होत्या.
लॅबच्या भिंतीलाच एक कपाट बनवून घेऊन त्यात रेझिस्टर्स, ट्रान्झिटर्स, कपॅसिटर्स, आयसीज असे खूप छोटे छोटे साहित्य ठेवलेले होते. इथे बसलेला प्रत्येकजण आपापल्या कामात मग्न होता. माझी ओळख वगैरे झाल्यानंतर सर्वजण आपापल्या जागेवर बसून कामाला लागले. मी माझ्या टेबलवर बसून पाण्याचे दोन घोट घेतले.
थोड्या वेळाने ही लॅब सतत बॉसच्या नजरेखाली असते याची मला माहिती मिळाली. लॅबच्या चारी कोपर्‍यात चार कॅमेरे लावण्यात आले होते आणि त्याचा मॉनिटर बॉसच्या टेबलावर होता. लॅबमधला प्रत्येक माणूस काय करतोय याच्यावर बॅनर्जीची बारीक नजर असायची. त्याच्याशी नीट वागणाराला तो काही बोलत नसे पण त्याने सांगितलेले काम करायला कुणी अढीबाजी केली की त्याची काही खैर नसे. त्याच्या मागेच तो लागायचा अशी त्याची कीर्ती होती.
माझा पुस्तकी अभ्यास खूप होता पण प्रक्टिकलचा एवढा अनुभव नव्हता. इथले टेक्निशियन खूप अनुभवी होते. माझे जेवढे वय नव्हते तेवढा या क्षेत्रात त्यांचा अनुभव होता ते पाहून मला बरे वाटले. मला खूप काही शिकण्यासारखे होते. एकटा बॉस सोडला तर बाकीचे सगळे ठीक होते. सर्वांनी बॅनर्जी आणि त्यांचा अनुभव सांगितल्यावर एक गोष्ट मला जाणवली आणि ती म्हणजे पुढचे एक वर्ष माझ्यासाठी खूप कठीण जाणार आहे. एक म्हणजे लॅबमध्ये लावलेला तो सततचा सीसीटीव्ही आणि असला सणकी बॉस.
मी बाजूलाच उभ्या असलेल्या भाटियाला विचारले, “इथे आशिष म्हणून कोण होता का?”
“का?
“इथे आमच्या कॉलेजमधल्या एका आशिषचे कॅम्पस सिलेक्शन झाले होते.”
“डाव्या डोळ्यांवर खुण आहे त्याच्या?”
“हो.” मला आमच्या कॉलेजमधला हँडसम आशिष आठवला. एका मुलीवरून कॉलेजमध्ये राडा झाला होता त्यात आशिषचा डोळा जाता जाता वाचला होता.
“हो. तो इथेच आहे. त्याच्या ट्रेनिशिपनंतर कन्फर्म झालाय तो.”
“कुठाय मग तो?”
“तो गुवाहाटीला गेलाय. एकदोन दिवसात येईल परत.”

लंचनंतर आम्ही सगळेजण भाटियाच्या टेबलजवळ उभा राहून गप्पा मारत होतो तर बॉसचे पित्त खवळले. असे सगळेजण एकत्र आलो की हे लोक आपल्याविरुद्ध कट करतायत की काय असे त्याला वाटे. लगेच आरडाओरडा करून त्याने आम्हांला आमच्या जाग्यावर पळवले. साडेतीन वाजता टाईम संपल्यावर मी घरी जायला निघाल्यावर त्याने मला अडवले. मी घरी निघालोय म्हटल्यावर “आपले ऑफिस ऑफिशियली पाच वाजता सुटते.” ही नवीन माहिती त्याने मला पुरवली.
“पण आज मी सात वाजता आलो होतो. मला साडेतीनला निघायला सांगितलंय.”
“कुणी?”
“टाईमऑफिसमधून.”
त्याने लगेच टाईमऑफिसला फोन लावला पण पलीकडून तो उचलला गेला नसावा. त्याने मला पुन्हा लॅबमध्ये जाऊन बसायला सांगितले. माझा पहिला दिवस असल्याने मला काही बोलता येईना. निमुटपणे लॅबमध्ये गेलो व तसाच बसून राहिलो. टेक्निशियन्स त्यांच्या कामात व्यस्त होते. मी काय करतोय हे विचारायला तो आत आला नाही. पाच वाजता पहिल्यांदा मल्लू पळाला त्यानंतर सहाला बॅनर्जी गेला. त्यानंतर तिथले टेक्निशियन आणि त्यांच्यासोबत मी. कंपनीने दिलेल्या हॉटेलवर मी गेलो. मला माझी रहाण्याची व्यवस्था पहायला एका आठवडयाचा वेळ होता.

दुसर्‍याच दिवशी आशिष गुवाहाटीवरून परत आला. मला पाहताच त्याने पटकन ओळखले. शेवटी कॉलेजचा अभिमान असतोच की! जवळ येत पाठीवर हात टाकत त्याने विचारले, “अरे बाकीचे दोघे कुठायत?” त्याला इथे आमच्या तिघांचे सिलेक्शन झालेले माहित होते.
“ते इन्फोसिसमध्ये गेले.”
“आणि तू कशाला इथे आलास?”
“मला मॅन्युफॅक्चरिंग कंपनीत काम करायचे होते.”
“मग बेस्ट ऑफ लक!” हा साला सरळ काही ते सांगत नव्हता. नुसता हसून कॉमेंट्स करायचा.
मी बोलता बोलता त्याला माझा रहाण्याचा प्रॉब्लेम सांगितला त्यावेळी तर तो जाम खुश झाला.
“हे तर जाम भारी आहे मग.”
“का? मला टेन्शन आलेय आठवड्यात कुठे कुठे घर शोधू म्हणून आणि तू काय हसतोयस?”
“तुझा प्रॉब्लेम सुटला म्हणून समज पण तुला अर्धा रेंट द्यायला लागेल.”
“काय म्हणालास?”
“अरे यार मी एकटाच रहातो इथे. आजच्या आज ये माझ्या फ्लॅटवर. कुठाय तुझे सामान?”
मी आनंदाने उडालोच! माझ्याकडे एका ट्रॅव्हलिंगच्या बॅगेशिवाय काहीही सामान नव्हते. हॉटेल सोडून लगेच मी त्याच्या भाड्याच्या फ्लॅटवर शिफ्ट झालो. दोघांसाठी तो फ्लॅट खूप मोठा होता. कंपनीपासून अर्ध्या तासात घर! ठाण्याचे घोडबंदर रोड म्हणजे हाय फाय लोकांची वस्ती. घरमालक परदेशी असल्याने हा फ्लॅट आम्हांला भाड्याने मिळाला होता. फुल फर्निश्ड. शिवाय आशिषने फ्रिज आणि ओव्हनही घेतलेला. या दोन वस्तू बॅचलर लोकांना किती महत्वाच्या असतात हे दुसर्‍यांना समजणार नाही.
फ्लॅटमध्ये गेल्यावर मी त्याच्याजवळ डाव्या डोळ्यावरच्या खुणेचा विषय काढला. त्यावर हळूवार हात फिरवत तो बोलला, “काय करणार, आपल्या स्वीटीने हा मार्क दिलाय!”
“कुठाय ती आता?”
“पुण्यात एमबीए करतीये.”
“ब्रेकअप वगैरे झालं की काय तुमचं?”
“कम ऑन यार! या सगळ्या राड्यानंतर तर आमचे जमले.”
“काय सांगतोस?”
“मग काय, या पोरींचे कळत नाही यार. एवढी वर्षे मागे लागलो तर मला जुमानले नाही. शेवटी भावाला मला वॉर्निंग देण्याबद्दल सांगितले. त्याने वॉर्निंग द्यायची सोडून अजून अर्धा डझन पोरांना घेऊन कॉलेजमध्ये येऊन मला चांगलाच चोपला.”
“मग?”
“मग काय, पुढचा एक महिना घरीच होतो. एक पाय प्लास्टरमध्ये आणि काखेत कुबड्या घेऊन.”
“आयला! एवढा मार लागलेला?”
“काही विचारु नकोस.”
“मग?”
“एकदिवशी तीच मला शोधत आली आमच्या घरी. सॉरी बोलली. मी दादाला फक्त वॉर्न कर बोलले होते, तो मारेल असं वाटलं नव्हतं म्हणाली. मग एकदोन दिवस सोडून नारळपाणी वगैरे घेऊन घरी यायला लागली. पुढच्या महिन्याभराने तिने मला प्रपोज केलं.”
“तिने?”
“हो तिनेच. काय माहित काय वाटले तिला. नाऊ, आम्ही हॅपी कपल आहोत.”
“ लग्नही केले तुम्ही?”
“नाही अजून. पण तिने सांगितलेय, आईबाबा तयार आहेत पण अजून सिक्सपॅकवाला भाऊ नाही. त्याने ऐकले नाही तर मी पळून येईन तुझ्याबरोबर म्हणाली आहे.”

आम्ही जरी एका डिपार्टमेंटमध्ये आलो असलो तरी आशिष तिथे फार काळ टिकला नाही. सेल्सची एक चांगली संधी आल्यावर त्याने स्वीचगिअर डिव्हीजनला अप्लाय केले आणि तिकडे सिलेक्ट झाला. सेल्स हा त्याचा आवडीचा विषय होता. मग तो इथे रिसर्च आणि डेव्हलपमेंटला कशाला थांबेल?
त्याच्याकडून स्वत: बॅनर्जीने हॅन्डओव्हर घेतला आणि नंतर ते सारे काम त्याने माझ्यावर टाकले. ही त्याची जुनी सवय होती. आशिष दोन गोष्टींमुळे खूप आनंदी झाला होता. एक म्हणजे बॅनर्जीच्या तावडीतून त्याची सुटका आणि दुसरे म्हणजे त्याला ट्रॅव्हलिंग खूप आवडायचे. शिवाय नवीन पोस्ट वेस्टझोन रिजनल सेल्स मॅनेजर! त्याला पूर्ण पश्चिम भारत फिरायचा होता. त्याने पहिल्या आठवड्यापासूनच सुरवात केली. आम्ही ऑफिसमध्ये भेटत नसलो तरी एका फ्लॅटमध्ये रहात होतो. त्यामुळे दिवसभराच्या घडामोडी घरी आल्यावर बोलायचो.
त्याच्या नव्या रोलमध्ये तो लगेचच रुळला. महिन्यातून एखादा आठवडा तो फ्लॅटवर असायचा नाहीतर सततची आऊटस्टेशन टूर. इतरवेळी मी एकटाच भूतासारखा घरात असायचो. शेवटी एकदाचा मुंबईत सेटल झालो. मुंबईत रहायची सोय करणे मला वाटले तितके अवघड नव्हते. कंपनी जॉईन केल्यानंतर इंडक्शन प्रोग्रामचा पहिला आठवडा मी नुसत्या ‘आता रहायचे काय करायचे?’ या विचारात घालवला होता.

क्रमश:

©विजय माने, ठाणे.